شاعر دونيانيندير= Şair dünyanındır
شاعر دونيانيندير
(اوتاي - بوتاي شعريميزه بير باخيش)
ادبيات، شعر، مدنيت و اينجه صنعت سرحد تانيمايان و سرحدلره سيغمايان بير وارليقلاردير. اوستون بير شاعر و يوكسك بير صنعتكار اؤز تورپاغيندا بوي آتيب اوندان قيدالانسا دا اونون اليندن چيخان محصول دونيانينكي ساييلير. بيز بو حقيقتي حكيم فضولي، حافظ، مختومقولو فراغي، شكسپير، بتهوون، عزير حاجيبگوف، اوستاد شهريار و باشقا صنعتكارلارين ياشاييشلاريندا و اثرلرينده گؤروروك .
هر صنعتكار اؤز صنعتينده اؤز مخاطبلري ايله دانيشير و اونلارين روحيهلرين و دويغولارين نظره آلير. مختلف صنعتكارلارين چئشيتلي مخاطبلري اولور. بير انسان اؤز عايلهسينه، بيري اؤز محلهسينه، بيري اؤز شهرينه، بيري اؤز وطنينه دانيشير، بو آرادا ائله صنعتكارلار دا اولور كي بوتون دونياايله دانيشير و ائلهلري اولور كي بوتون عالمي و كايناتي اؤزلرينه مخاطب ائدير و بيرينجي گوندن سون گونه قدر عالمه گلن انسانلار ايله دانيشير و اؤز اثرلرين اونلارا يارادير. تاريخده جيغير آچان و اؤزلريندن ايز قويان صنعتكارلار دا ائله بونلاردير بئله بير انسانلار هر تورپاقدان اولسالار دا بوتون بشريّتينكي ساييليرلار چونكي اؤز اثرلرينده صاف و سالم بشري دويغولاري ترنّم ائديرلر.
دوغما وطن و دوغما يورد ائله بير وارليقدير كي هئچ انسان دوغولدوغو گون اونو سئچمير و اؤز ايستگينه باغلي اولماياراق يئر كورهسينين بير بوجاغيندا دونيايا گؤز آچير آنجاق نهدن سه همين انسان اؤز ياشاييشي بويوندا بو تورپاقدان آيريلانمير. آيريلان حالدا دا او يئرين عشقيايله ياشايير.
ايندي گلك شاعره و صنعتكارا. هر شاعر و هر صنعتكار اؤز ايچري عالمينده اولدوغو كيمي اؤز اثرلرينده ده دوغما يوردوندان آيري دگيل. توتاليم ليريكا يازان شاعرلري. عموم شاعرلرين اثرلرينده طبيعت روحو و طبيعته حصر اولونان اثرلر گؤرسنير. ايندي گؤرهك عربستاندا، آذربايجاندا و سيبيرده ياشايان شاعرلرين طبيعتلري بيرديرمي؟ بلليدير كي بير اولانماز، عربستانين طبيعتينده قومسالليقلار، سوسوزلوقلار، قورولوقلار و اولا بيلسه خورماليقلار گؤرسنير بير حالدا كي آذربايجانين طبيعتي بام - باشقادير و سيبيرينكي تماميله فرقلي يئردير.
طبيعتين ائتگيسي شعرده و اينجه صنعتده چوخدور. آذربايجان طبيعتينين گوللو - چيچكلي باغچالاري، آخان شلالهلري، سيلديريم قايالاري، بركتلي تورپاغي، اؤتن بولبوللري و...س گؤزلليكلري بو طبيعتده بويا - باشا چاتان صنعتكارلارين اثرلرينده ترنّم اولور. آذربايجان موسيقيسي اؤز دونياليق شهرتيني بلكه ده يوردوموزون طبيعتينه بورجلودور.
سياسي بؤلمهلر هئچ بير بؤيوك صنعتكاري جيزيلان سرحدلر ايچريسينده محدودلاشديرمير.
دوغروسو
منده سيغار ايكي جهان من بو جهانه سيغمازام
گوهر لامكان منم كون - مكانه سيغمازام
كيمي سؤز سؤيلهين بير شاعر يا خود اونون تايي بير صنعتكار سياستايله بؤلونموش محدود بير سرحدّين ايچينه سيغارمي ؟
شاعر دونيانينكيدير، دونياايله دانيشير، دونياايله دانيشيغيندا ايسه اؤز دوغما يوردون ترنّم ائدير. ايندي باخاق گؤرهك هر شاعر بئلهديرمي؟ و هر شعر يازانا شاعر دئمك اولارمي ؟
البتده كي بئله دگيل چونكي بير چوخ شاعرلر اؤز دوغولدوقلاري يئرلرين چرچيوهسيندن ائشيگه دوشونمهيرك همين چرچيوهده قاليبلار و باشقا انسانلار ايله ايلگيلري اولماياراق اونلار ايله علاقه ساخلايانماييبلار. بئله بير شاعرلرين شهرتلري ايسه اؤز كندلري يا خود شهرلريندن ائشيگه چيخماييب چونكي باشقا يئرليلر اونلارين اثرلرين اوخوياراق او اثرلرده اؤز دويغولاري و دوشونجهلرينه اويغون بير سؤز گؤرمهييبلر.
بو مسألهنين بير اوزودور. شعره و صنعته تأثير قويان باشقا بير عامل مذهب، اينام، سياسي و تاريخي شرايطدير. هر شاعر اؤز تورپاغيندان قيدالانديغي كيمي اؤز طايفاسي و اؤز يوردونون ايناملاريندان، دوشونجهلريندن، تاريخي حادثهلريندن و دؤوران سورن حاكمين سياستيندن ده ائتگيلنير. مثال ايچون نظامي گنجوي اؤز ليلي - مجنون پوئماسينين فارسجا يازيلديغينين سببين او زامانكي حاكمين اونا يازديغي مكتوبوندان آچيقلايير، حكيم فضولينين حديقة السعدا اثريايسه تماميله مذهبي دوشونجه داشييير.
بو مقدمهايله آذربايجانين چاغداش ادبياتينا بير اشارهميز اولور.
آذربايجان اوزون ايللردن بري واحد بير تورپاق كيمي ياشاميشدير. سياستين اللري بو واحد تورپاغي گولستان و توركمنچاي مقاولهلري ايله آرادان بؤلدولر و واحد بير خلق ايكي مختلف سياستين حاكميتينه قاتيلدي. شمال آذربايجان چار امپرياسينا داخل اولدو جنوبي آذربايجان ايسه اولدوغو كيمي ايران چرچيوهسينده ياشادي. بو آيريليق شاعرلريميز و ضياليلاريميزين دوشونجهلرين آييرمادي و اونلار اوّلدن ده اولدوقلاري كيمي بير - بيرلرينين مسألهلري ايله ماراقلانديلار. بو سؤزومون ثبوتونا مختلف متفكرلريميزدن ميرزه علياكبر صابرين آدينا قناعت ائديرم. هاميا آيدين اولدوغو كيمي ميرزه علياكبر صابرين ائتگيسي ايرانين مشروطه حركاتينا بير قوْشوندان آز اولماميشدير.
آذربايجان ادبياتينا درين باخيليرسا بيز اوتاي - بوتاي مسألهسيني جدّيتله 1920 - جي ايللردن سونرا گؤروروك. كمونيست پارتياسي اؤز سرحدلريني تماميله باغلاياراق شعرلري، صنعتلري و دوشونجهلري ده بو سرحدلره سيغيشديرماق ايستهدي. دوشونجهلري سرحد گؤتورمهين صنعتكارلارين ايسه 1937 - جي ايلده باش وئرن حادثهلر كيمي طالعلري اولدو.
كمونيست پارتياسيايله چاغداش ايراندا پهلويلر حكومتي ايش اوسته گلدي. بو رژيمايسه شوونيستي تفكرلر داشيييردي و بئلهليكله سياسي شرايطدن آسيلي اولاراق ادبياتيميزدا بير آيريليق ياراندي. گونئي آذربايجاندا ديل، قوزئي آذربايجاندا ايسه مذهب ياساقليغي شاعرلريميزده مختلف عكس صدالار ياراتدي. نئچه نسيل دوام ائدن بو شرايط قوزئي آذربايجان شاعرلرين چوخ گوندهليك موضوعلارا سوق ائتدي. بو شاعرلريميزين شعرلرينده مذهبي آنلاملار عموميتده اؤز يئرلرين وطن موضوعسونا وئرديلر. وطن سئورليك و تورپاغا باغليليق بو شاعرلريميزده اصلي موضوعلاردان بيري اولدو. " وطن عشقي" كيمي شعر توپلولاري اورتايا چيخدي.
گونئي آذربايجان شعرينده ايسه شاعرلر عموميتده ديل ياساقليغينا قارشي چيخديلار و جنوب شعرينده تمل موضوعلاردان بيري ديل مسألهسي اولدو و بو مسألهيه توخونمايان شاعر چوخ آزدير.
عرفان عالمي غريبه بير عالمدير اوندا شاهايله گدا، يوخسولايله وارلي، آغ ايله قارا بيردير. عرفان كؤنوللر عالميدير. عارف اولان كيمسه اورهك يولوايله حقيقته و دئمك تانري تعالايا قوووشماق ايستهيير. شرق ادبياتيندا عرفانين الفباسين يازان شيخ محمود شبستري اولموشدور. شيخ محمود اؤز "گلشنراز" آدلي اثرينده عرفان اصطلاحلارين، صوفوچيليق عالمينده و شعرينده ايشلنن قاش، گؤز، بوخاق، ساچ و بو كيمي سؤزلرين معناسين آچيقلايير و اونلاري سادهجه ايكي ايستكلي آراسيندا اولان سؤزلر دگيل اونلاردا گيزلنن سيررلري و اونلارين توسّطوايله دئييلن عرفاني آنلاملاري قيمتلنديرير. بو، ايكي ايستكلي آراسيندا اولان سئوگيني بوغماق معناسيندا دگيل. همين معناني حكيم فضولي گؤزل ايفا ائتميشدي .
اي نشئه حوسنو عشقه تأثير قيلان
عشق ايله بناي كؤونو تعمير قيلان
ليلي سر زولفونو گرهگير قيلان
مجنون حزين بوينونا زنجير قيلان
×××××××
توتسام طلب حقيقته راه مجاز
افسانه بهانهسي ايله عرضائتسم راز
ليلي سببيايله وصفين ائتسم آغاز
مجنون ديليايله ائتسم اظهار نياز
فضولييه گؤره ليلي و مجنون وارليقلاري مجاز يعني حقيقتي اولمايان بير وارليقلاردير آنجاق بو مجاز واسطهسي ايله چوخلو حقيقتلر دئييله بيلر و دئمك بو عشق و ايستك حقيقت عالمينه يول تاپماق ايچون بير پيلله ساييلير و نرديوانسيز داما چيخماق چتيندير.
همين گرچگي حكيم هيدجي ده " مجازي توت قاباغا تا تاپان حقيقته يول" دئيهرك بير داها دامغالاميشدي. بيزيم ان بؤيوك شاعرلريميز عرفان عالميايله باغلي شاعرلريميز اولوبلار. اونلار ظاهرده قاشا، گؤزه، تئله شعر دئسهلر ده اونلارين واسطهسيايله اوستون بير دوشونجهلري يئتيرمك ايستهييبلر. عمادالدين نسيمي، شاه اسماعيل ختايي، محمد فضولي، صائب تبريزي، ملا پناه واقف، ملا ولي ودادي، سيد عظيم شيرواني، ميرزه علياكبر صابر، حكيم هيدجي، ابوالقاسم نباتي، حاج رضا صراف و اوستاد شهريار عرفان عالميندن خبردار شاعرلريميزين سيراسيندا دايانيرلار. عرفان عالميايسه مذهب ايله باغليدير. عرفانچي و عارف نهايتده تانريا قوووشور.
بيزيم بو جهتدن ده اوتاي - بوتاي شعريميزده بير اوچروم يارانيب. شمال آذربايجاندا 70 ايل عؤمور سورن كمونيست پارتياسي دينسيزليگي تبليغ ائتديگينه گؤره طبيعيدير كي عرفان عالمين قبول ائدنمزدي و بونا گؤرهدير كي خصوصيله پارتيا شاعرلري او عالمدن آشاغي يئنيب و آنجاق گوندهليك موضوعلار ايله مشغول اولدولار. اونلارين شعرلرينده گلن عشق، سماوي و ايلاهي بير عشق دگيل سادهجه بير خيابان عشقي اولدو و شمال آذربايجان شعرينده عرفان روحو گئتديكجه ضعيفلهدي. بو بير حالدادير كي جنوب شعريميزده عرفان روحو آز - چوخ هله ده ياشايير.
بو سياسي شرايطين ادبياتيميزا اولان ائتگيسي سون ايللر همين سياسي شرايطين دگيشيلمهسي ايله قالديريلميش كيميدير، ايراندا پهلويلر رژيمي قوزئي آذربايجاندا ايسه كمونيست پارتياسينين دئوريلمهسي شرايطي دگيشميشدير. بو ايسه ادبياتيميزا يئني بير تأثير قويماليدير. منجه بو تأثير بيرينجي آدديمدا عرفان و ديل مسألهسي ايله باغليدير. قوزئي آذربايجاندا اوزون ايللر بويو عرفان، گونئي آذربايجاندا ايسه ديل مكتبلري باغلي اولموشدور، بونا گؤره ده يوخاري آذربايجان شعرينده عرفان، آشاغي آذربايجان شعرينده ايسه ديل ضعيفلهميشدي بونونلا دا قوزئي شاعرلري چوخ تورپاغيم - تورپاغيم، گونئي شاعرلري ايسه چوخ ديليم - ديليم دئميشديلر. بئلهليكله ده يارانميش بو ايكي چئشيت ادبيات بيري - بيرينه ياخينلاشمالي و بيري - بيرين بوتؤولتمهليدير. قوزئي آذربايجاندا اوزون ايللردن بري اولان آناديللي مكتبلر گونئيده، گونئيده اولان مسجدلر، قورآن اوخوماقلار، اذانلار و مناجاتلار ايسه قوزئيده اولماميشدير.
بير آز چئورهميزدهكي حصارلاردان ائشيگه دوشونسك بئله بير قناعته گلمك اولار كي دونيانين باشقا بير يئرينده و يابانجي بير ديلده دانيشان بير شخص بيزيم شعريميزي اوخويان زامان بير بئله تورپاق - تورپاق ياخود ديليم - ديليم شعرلرين اوخوماقدان يورولماز مي؟ يوردوموزون بو گونكو شاعرلري اؤز اسگيكلرين دولدوراراق هر بيري اؤز عصرينين نسيميسي، فضوليسي، واقفي، خورشيد بانوسو، صابري و شهرياري اولاراق دونيا ايله دانيشا بيلرلر. شاعر دونيانيندير.
Şair dünyanındır
(Güney-Quzey şerimizə bir baxış)
Ədəbiyyat, şer, mədəniyyət və incəsənət sərhəd tanımayan və sərhədlərə sığmayan bir varlıqlardır. Üstün bir şair və yüksək bir sənətkar öz torpağında boy atıb ondan qidalansa da onun əlindən çıxan məhsul dünyanınkı sayılır. Biz bu həqiqəti həkim Fzuli, Hafiz, Məxtumqulu Fərağı, Şekspir, Bethoven, Üzeyir Hacıbəyli, Şəhəryar və başqa sənətkarların yaşayışlarında və əsərlərində görürük .
Hər sənətkar öz sənətində öz muxatəbləri ilə danışır və onların ruhiyyələrin və duyğuların nəzərə alır. Müxtəlif sənətkarların çeşitli muxatəbləri olur. Bir İnsan öz ayiləsinə, biri öz məhəlləsinə, biri öz şəhərinə, biri öz vətəninə danışır, bu arada elə sənətkarlar da olur ki bütün dünya ilə danışır və elələri olur ki bütün aləmi və kayinatı özlərinə muxatəb edir və birinci gündən son günə qədər aləmə gələn İnsanlar ilə danışır və öz əsərlərin onlara yaradır. Tarixdə cığır açan və özlərindən iz qoyan sənətkarlar da elə bunlardır. Belə bir İnsanlar hər torpaqdan olsalar da bütün bəşəriyyətinki sayılırlar çünki öz əsərlərində saf və salim bəşəri duyğuları tərənnüm edirlər.
Doğma vətən və doğma yurd elə bir varlıqdır ki heç İnsan doğulduğu gün onu seçmir və öz istəyinə bağlı olmayaraq yer kürəsinin bir bucağında dünyaya göz açır ancaq nədənsə həmin İnsan öz yaşayışı boyunda bu torpaqdan ayrılanmır. Ayrılan halda da o yerin eşqi ilə yaşayır.
İndi gələk şairə və sənətkara. Hər şair və hər sənətkar öz içəri aləmində olduğu kimi öz əsərlərində də doğma yurdundan ayrı deyil. Tutalım lirika yazan şairləri. Ümum şairlərin əsərlərində təbiət ruhu və təbiətə həsr olunan əsərlər görsənir. İndi görək Ərəbistanda, Azərbaycanda və Sibirdə yaşayan şairlərin təbiətləri birdirmi? Bəllidır ki bir olanamaz, Ərəbistanın təbiətində qumsallıqlar, susuzluqlar, quruluqlar və ola bilsə xurmalıqlar görsənir, bir halda ki Azərbaycanın təbiəti bam - başqadır və Sibirinki tamamı ilə fərqli yerdir.
Təbiətin etgisi şerdə və incəsənətdə çoxdur. Azərbaycan təbiətinin güllü-çiçəkli bağçaları, axan şəlalələri, sıldırım qayaları, bərəkətli torpağı, ötən bülbülləri və...s gözəllikləri bu təbiətdə boya - başa çatan sənətkarların əsərlərində tərənnüm olur. Azərbaycan musiqisi öz dünyalıq şöhrətini bəlkə də yurdumuzun təbiətinə borcludur.
Siyası bölmələr heç bir böyük sənətkarı cızılan sərhədlər içərisində məhdudlaşdırmır.
Doğrusu:
Məndə sığar iki cahan mən bu cahanə sığmazam
Gövhər-i laməkan mənəm kövn-i məkanə sığmazam
Kimi söz söyləyən bir şair yaxud onun tayı bir sənətkar siyasət ilə bölünmuş məhdud bir sərhəddin içinə sığarmı?
Şair dünyanındır, dünya ilə danışır, dünya ilə danışğında isə öz doğma yurdun tərənnüm edir. İndi baxaq görək hər şair belədirmi? Və hər şer yazana şair demək olarmı ? Əlbəttə ki belə deyil. Çünki bir çox şairlər öz doğulduqları yerlərin çərçivəsindən eşiyə düşünməyərək həmin çərçivədə qalıblar və başqa İnsanlar ilə ilgiləri olmayaraq onlar ilə əlaqə saxlayanmayıblar. Belə bir şairlərin şöhrətləri isə öz kəndləri yaxud şəhərlərindən eşiyə çıxmayıb. Çünki başqa yerlilər onların əsərlərin oxuyaraq o əsərlərdə öz duyğuları və düşüncələrinə uyğun bir söz görməyiblər.
Bu məsələnin bir üzüdur. Şerə və sənətə təsir qoyan başqa bir amil məzhəb, inam, siyasi və tarixi şərayitdir. Hər şair öz torpağından qidalandığı kimi öz tayfası və öz yurdunun inamlarından, düşüncələrindən, tarixi hadisələrindən və dövran sürən hakimin siyasətindən də etgilənir. Misal üçün Nizami gəncəvi öz Leyli-Məcnun poemasının farsca yazıldığının səbəbin o zamankı hakimin ona yazdığı məktubundan açıqlayır, həkim Fzulinin Hədiqətüssüəda əsəri isə tamamilə məzhəbi düşüncə daşıyır.
Bu muqəddəmə ilə Azərbaycanın çağdaş ədəbiyyatına bir işarəmiz olur.
Azərbaycan uzun illərdən bəri vahid bir torpaq kimi yaşamışdır. Siyasətin əlləri bu vahid torpağı gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə aradan böldülər və vahid bir xalq iki müxtəlif siyasətin hakimiyyətinə qatıldı. Şimal Azərbaycan çar imperyasına daxil oldu cənubi Azərbaycan isə olduğu kimi İran çərçivəsində yaşadı. Bu ayrılıq şairlərimiz və ziyalılarımızın düşüncələrin ayırmadı və onlar əvvəldən də olduqları kimi bir-birlərinin məsələləri ilə maraqlandılar. Bu sözümün sübutuna müxtəlif mütəfəkkirlərimizdən Mirzə Ələkbər Sabirin adına qənaət edirəm. Hamıya aydın olduğu kimi Mirzə Ələkbər Sabirin etgisi İranın məşrutə hərəkatına bir ordudan az olmamışdır.
Azərbaycan ədəbiyyatına dərin baxılırsa biz otay-butay məsələsini ciddiyyətlə 1920 ci illərdən sonra görürük. Komonist partiyası öz sərhədlərini tamamilə bağlayaraq şerləri, sənətləri və düşüncələri də bu sərhədlərə sığışdırmaq istədi. Düşüncələri sərhəd götürəməyən sənətkarların isə 1937-ci ildə baş verən hadisələr kimi taleləri oldu.
Komonist partiyası ilə çağdaş İranda Pəhləvilər hökuməti iş üstə gəldi. Bu rejim isə şüvnisti təfəkkürlər daşıyırdı və beləliklə siyası şərayitdən asılı olaraq ədəbiyyatımızda bir ayrılıq yarandı. Güney Azərbaycanda dil, quzey Azərbaycanda isə məzhəb yasaqlığı şairlərimizdə müxtəlif əks sədalar yaratdı. Neçə nəsil davam edən bu şərayit quzey Azərbaycan şairlərin çox gündəlik mövzulara sövq etdi. Bu şairlərimizin şerlərində məzhəbi anlamlar ümumiyyətdə öz yerlərin vətən mövzusuna verdilər. Vətən sevərlik və torpağa bağlılıq bu şairlərimizdə təməl mövzulardan biri oldu. " vətən eşqi" kimi şer topluları ortaya çıxdı.
Güney Azərbaycan şerində isə şairlər ümumiyyətdə dil yasaqlığına qarşı çıxdılar və cənub şerində təməl mövzulardan biri dil məsələsi oldu və bu məsələyə toxunümayan şair çox azdır.
İrfan aləmi Qəribə bir aləmdir onda şah ilə gəda, yoxsul ilə varlı, ağ ilə qara birdir. İrfan könüllər aləmidir. Arif olan kimsə ürək yolu ilə həqiqətə və demək Tanrı taalaya qovüşmaq istəyir. Şərq ədəbiyyatında irfanın əlifbasın yazan şıx Mahmud Şəbistəri olmuşdur. Şıx Mahmud öz "güləşən-i raz" adlı əsərində irfan istilahların, sofuçılıq aləmində və şerində işlənən qaş, göz, buxaq, saç və bu kimi sözlərin mənasın açıqlayır və onları sadəcə iki istəkli arasında olan sözlər deyil onlarda gizlənən sirrləri və onların təvəssütü ilə deyilən irfani anlamları qiymətlndirir. Bu, iki istəkli arasında olan sevgini boğmaq mənasında deyil. Həmin mənanı həkim Fzuli gözəl ifa etmişdi .
Ey nəşe-yi hüsnü eşqə təsir qılan
Eşq ilə bina-yi kövni təmir qılan
Leyli sər-i zülfünü girehgir qılan
Məcnun-i həzin boynuna zəncir qılan
*******
Tutsam tələb-i həqiqitə rah-i məcaz
Əfsanə bəhanəsi ilə ərz etsəm raz
Leyli səbəbi ilə vəsfin etsəm ağaz
Məcnun dili ilə etsəm izhar-i niyaz
Fzuliyə görə Leyli və Məcnun varlıqları məcaz, yəni həqiqəti olmayan bir varlıqlardır ancaq bu məcaz vasitəsi ilə çoxlu həqiqətlər deyilə bilər və demək bu eşq və istək həqiqət aləminə yol tapmaq üçün bir pillə sayılır və nərdivansız dama çıxmaq çətindir.
Həmin gerçəyi həkim Heydəci də " məcazı tut qabağa ta tapan həqiqitə yol" deyərk bir daha damğalamışdır. Bizim ən böyük şairlərimiz irfan aləmi ilə bağlı şairlərimiz olublar. Onlar zahirdə qaşa, gözə, telə şer desələr də onların vasitəsi ilə üstün bir düşüncələri yetirmək istəyiblər. İmadəddin Nəsimi, şah İsmayıl Xətayi, Məhəmməd Fzuli, Saib Təbrizi, Molla Pənah Vaqif, molla Vəli Vidadi, Seyyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir, Həkim Heydəci, Əbualqasım Nəbatı, Hac Rza Sərraf və ustad Şəhəriyar irfan aləmindən xəbərdar şairlərimizin sırasında dayanırlar. İrfan aləmi isə məzhəb ilə bağlıdır. İrfançı və arif nəhayətdə Tanrıya qovuşur.
Bizim bu cəhətdən də otay-butay şerimizdə bir uçurum yaranıb. Şimal Azərbaycanda 70 il ömür sürən komonist partyası dinsizliyi təbliğ etdiyinə görə təbiyidir ki irfan aləmin qəbul edənməzdi və buna görədir ki xüsusilə partiya şairləri o aləmdən aşağı yenib və ancaq gündəlik mövzular ilə məşqul oldular. Onların şerlərində gələn eşq, səmavi və ilahi bir eşq deyil sadəcə bir xiyaban eşqi oldu və şimal Azərbaycan şerində irfan ruhu getdikcə zəiflədi. Bu bir haldadır ki cənub şerimizdə irfan ruhu az-çox hələ də yaşayır.
Bu siyası şərayitin ədəbiyyatımıza olan etgisi son illər həmin siyası şərayitin dəyişilməsi ilə qaldırılmış kimidır, İranda Pəhləvilər rejimi, quzey Azərbaycanda isə komonist partiyasının devrilməsi şərayti dəyişmişdir. Bu isə ədəbiyyatımıza yeni bir təsir qoymalıdır. Məncə bu təsir birinci addımda irfan və dil məsələsi ilə bağlıdır. Quzey Azərbaycanda uzun illər boyu irfan, güney Azərbaycanda isə dil məktəbləri bağlı olmuşdur, buna görə də yuxarı Azərbaycan şerində irfan, aşağı Azərbaycan şerində isə dil zəifləmışdi bununla da quzey şairləri çox torpağım-torpağım, güney şairləri isə çox dilim-dilim demişdilər. Beləliklə də yaranmış bu iki çeşit ədəbiyyat biri-birinə yaxınlaşmalı və biri-birin bütövlətməlidir. Quzey Azərbaycanda uzun illərdən bəri olan anadilli məktəblər güneydə, güneydə olan məscidlər, Quran oxumaqlar, əzanlar və münacatlar isə quzeydə olmamışdır.
Bir az çevrəmizdəki hsarlardan eşiyə düşünsək belə bir qənaətə gəlmək olar ki dünyanın başqa bir yerində və yabancı bir dildə danışan bir şəxs bizim şerimizi oxuyan zaman bir belə torpaq-torpaq yaxud dilim-dilim şerlərin oxumaqdan yorulmazmı? Yurdumuzun bugünkü şairləri öz əsgiklərin dolduraraq hər biri öz əsrinin Nəsimisi, Fzulisi, Vaqifi, Xurşid banusu, Sabiri və Şəhriyarı olaraq dünya ilə danışa bilərlər. Şair dünyanındır.
بهرام اسدي.